Cilt Enfeksiyonları

Mantar hastalıkları (yüzeyel mantar enfeksiyonları), cildin üst tabakasını, kıvrımları ve nemli bölgeleri tutan, sık görülen enfeksiyonlardır. Çoğunlukla dermatofit adı verilen mantarlar ile bazı maya türleri sorumludur. Sıcak ve nemli ortamlar mantarların çoğalmasını kolaylaştırır.

Bulaşıcıdırlar; doğrudan temasla ve havlu, terlik, ortak duş alanları gibi yollarla yayılabilirler. Yerleşim yerine göre farklı isimler alırlar.

Belirtileri

• Kızarık, pullu ve kaşıntılı alanlar; sıklıkla ortası açık, kenarı belirgin halka görünümü
• Ayak parmak aralarında kaşıntı, sulanma, çatlama ve pullanma (ayak mantarı)
• Kasık ve kıvrım bölgelerinde kaşıntılı, kenarı belirgin kızarıklık
• Saçlı deride (özellikle çocuklarda) pullanma ve bölgesel saç dökülmesi

Sık görülen tipleri

Yerleşime göre ayak mantarı (tinea pedis), kasık mantarı (tinea cruris), vücut mantarı (tinea corporis – halka tarzı) ve saçlı deri mantarı (tinea capitis) gibi tipler bulunur.

Bulaşma ve kolaylaştıran etkenler

Doğrudan temas, ortak kullanılan havlu-terlik-ayakkabı, havuz ve soyunma odaları bulaşı kolaylaştırır. Terleme, dar ve hava almayan ayakkabılar, nemli ortamda uzun süre kalma ve bağışıklığı zayıflatan durumlar (örneğin diyabet) riski artırır.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Cildi ve özellikle parmak aralarını kuru tutmak, hava alan kumaş ve ayakkabıları tercih etmek, kişisel eşyaları paylaşmamak yararlıdır. Mantar bazen egzama gibi başka durumlara benzeyebildiğinden, uzun süre kendi kendine ürün kullanmak yerine doğru tanı önemlidir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Geçmeyen, yayılan veya tekrarlayan; tırnak ve saçlı deriyi tutan ya da tanısı belirsiz lezyonlarda dermatolojik değerlendirme önerilir.

Tanı neden önemlidir?

Mantar enfeksiyonları egzama, sedef hastalığı veya başka döküntülerle karışabilir. Özellikle kortizonlu kremlerin tanı konmadan kullanılması kızarıklığı geçici olarak baskılarken mantarın yayılmasına ve görünümünün değişmesine neden olabilir. Gerektiğinde deri kazıntısı veya mikroskobik inceleme ile mantar varlığı araştırılabilir. Saçlı deri, tırnak ve geniş vücut alanı tutulumu tedavi süresini ve ilaç seçimini değiştirebilir.

Tedavi ve tekrarın önlenmesi

Sınırlı cilt mantarlarında topikal antifungal ürünler yeterli olabilirken, yaygın veya dirençli olgularda ağızdan tedavi gerekebilir. Tedavi belirtiler azalır azalmaz kesilmemeli; önerilen süre tamamlanmalıdır. Ayakkabıların havalandırılması, çorapların düzenli değiştirilmesi, ortak havlu-terlik kullanımından kaçınılması ve kıvrım bölgelerinin kuru tutulması tekrar riskini azaltmaya yardımcı olur.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde dermatolojik değerlendirme ve uygun mantar tedavisinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak ilaç, ürün veya uygulama gerekiyorsa uygun seçenek uzman hekim tarafından belirlenir.

Tırnak mantarı (onikomikoz), tırnağın mantar enfeksiyonudur ve en sık ayak tırnaklarını etkiler. Tırnaklarda kalınlaşma, renk değişikliği ve kırılganlıkla seyreder. Yavaş gelişir ve kendiliğinden geçme eğilimi düşük olduğundan inatçı olabilir; sıklıkla ayak mantarına eşlik eder.

Erken dönemde çoğu zaman ağrısızdır; bu nedenle fark edilmesi gecikebilir. Tedavisi tırnağın yavaş uzaması nedeniyle uzun sürebilir ve sabır gerektirir.

Belirtileri

• Tırnakta kalınlaşma ve şekil bozukluğu
• Sarı, beyaz veya kahverengi renk değişikliği
• Kırılganlık, ufalanma ve kenarlarda dağılma
• Tırnağın yatağından ayrılması ve bazen koku

Bulaşma ve risk faktörleri

Sıcak-nemli ortamlar, ortak duş ve havuz alanları, dar ayakkabılar, terleme ve tırnak travmaları riski artırır. Diyabet, dolaşım sorunları ve ileri yaş da kolaylaştırıcı etkenlerdir.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Ayakları kuru tutmak, hava alan ayakkabı-çorap kullanmak, tırnak bakım aletlerini paylaşmamak ve varsa ayak mantarını ihmal etmemek yararlıdır.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Tanının doğrulanması (sedef gibi başka durumlar benzeyebilir), yayılma, ağrı ya da diyabet gibi ek durumların varlığında dermatolojik değerlendirme önerilir. Tedavi uzun sürdüğünden uzman takibi önemlidir.

Her kalınlaşmış tırnak mantar mıdır?

Hayır. Tırnak travması, sedef hastalığı, yaşa bağlı değişiklikler ve bazı başka tırnak hastalıkları onikomikoza benzeyebilir. Uzun süreli ağızdan antifungal tedavi planlanacaksa tanının doğrulanması özellikle önemlidir. Tırnak örneği mikroskopi, kültür veya uygun laboratuvar yöntemleriyle incelenebilir.

Neden tedavisi uzun sürer?

İlaç mantarı kontrol altına alsa bile hasarlı tırnağın anında normale dönmesi beklenmez. Sağlıklı tırnağın kökten uca doğru yeniden uzaması gerekir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde tırnak mantarının değerlendirilmesi ve uygun tedavinin planlanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak ilaç, ürün veya uygulama gerekiyorsa uygun seçenek uzman hekim tarafından belirlenir.

Siğiller (verruka), human papilloma virüsü (HPV) tarafından oluşturulan, iyi huylu cilt oluşumlarıdır. Görünüm ve yerleşime göre farklı tipleri vardır. Temasla bulaşabilir ve kişinin kendi vücudunda da yayılabilir. Çocuklarda ve genç erişkinlerde sık görülür.

Birçok siğil zamanla kendiliğinden gerileyebilir; ancak bazıları inatçı olabilir veya yayılabilir.

Tipleri ve belirtileri

• El ve parmaklarda kabarık, pürüzlü adi siğiller
• Ayak tabanında içe doğru büyüyen, basınçla ağrıyabilen plantar siğiller
• Yüzde küçük, düz düz siğiller
• Genital bölge siğilleri ise ayrı bir gruptur ve mutlaka uzman değerlendirmesi gerektirir

Bulaşma

Doğrudan cilt teması, ortak kullanılan yüzeyler (havuz kenarı, ortak duşlar) ve ciltteki küçük çatlaklar bulaşı kolaylaştırır. Siğilin kaşınması veya kurcalanması kişinin kendi vücudunda yayılmasına yol açabilir.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Siğilleri kurcalamamak ve kesmeye çalışmamak, havlu-terlik paylaşmamak ve ortak alanlarda terlik kullanmak yararlıdır. Evde kesme, yakma gibi girişimlerden kaçınılmalıdır.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Geçmeyen, yayılan, ağrıyan veya yürümeyi etkileyen siğillerde; yüz ve genital bölge siğillerinde; ayrıca hızla değişen ya da tanısı belirsiz lezyonlarda dermatolojik değerlendirme önerilir.

Siğiller neden tekrar edebilir?

Siğilin görünen kısmı ortadan kalksa bile HPV çevre dokuda bir süre kalabilir. Bu nedenle kriyoterapi, elektrokoter, topikal tedaviler veya başka yöntemlerden sonra yeni lezyonlar gelişebilir. Tekrar, tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez; bağışıklık yanıtı ve virüsün yerleşimi kişiden kişiye değişir.

Hangi siğiller mutlaka değerlendirilmelidir?

Hızla büyüyen, kanayan, tanısı belirsiz, yüz veya genital bölgede bulunan lezyonlar dermatolog tarafından görülmelidir. Ayak tabanı siğilleri nasırla karışabilir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde siğillerin dermatolojik değerlendirmesi ve uygun tedavi yöntemlerinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak ilaç, ürün veya uygulama gerekiyorsa uygun seçenek uzman hekim tarafından belirlenir.

Herpes zoster (zona), daha önce su çiçeği geçirmiş kişilerde, sinir köklerinde sessiz kalan virüsün yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkar. Tipik olarak vücudun tek tarafında, bir şerit (dermatom) boyunca, ağrılı ve kabarcıklı bir döküntüye yol açar. İleri yaşta ve bağışıklığın zayıfladığı durumlarda daha sık görülür.

Döküntüden önce sıklıkla o bölgede ağrı, yanma veya karıncalanma hissedilir. Erken dönemde değerlendirme, seyir açısından önemlidir.

Belirtileri

• Önce belirli bir bölgede ağrı, yanma veya karıncalanma
• Birkaç gün sonra kırmızı zeminde gruplaşmış kabarcıklar
• Genellikle vücudun tek tarafında, orta hattı geçmeyen şerit tarzı yerleşim
• Bazen belirgin ve zorlayıcı ağrı

Dikkat edilmesi gereken durumlar

Göz çevresi ve alın bölgesindeki zona, göz tutulumu açısından risk taşır ve acil değerlendirme gerektirir. Özellikle ileri yaşta, döküntü geçtikten sonra da sürebilen sinir ağrısı (zona sonrası nevralji) gelişebilir.

Bulaşma

Aktif kabarcıklardaki sıvı yoluyla, daha önce su çiçeği geçirmemiş veya aşılanmamış kişilere su çiçeği bulaştırabilir. Bu nedenle döküntünün üzeri kapalı tutulmalı; gebeler, bebekler ve bağışıklığı zayıf kişilerle temastan kaçınılmalıdır.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Tipik belirtiler fark edildiğinde vakit kaybetmeden başvurulması önerilir; çünkü erken dönemde başlanan tedavi seyri olumlu etkileyebilir. Göz çevresinde döküntü veya şiddetli tablo varsa acil değerlendirme gerekir.

Erken tedavi neden önemlidir?

Zona tedavisinde antiviral ilaçların erken dönemde başlanması, özellikle ileri yaşta veya şiddetli ağrısı olan kişilerde hastalık sürecinin kontrolüne yardımcı olabilir. Göz çevresi, burun ucu veya kulak bölgesi tutulumu; yaygın döküntü, yüksek ateş veya bağışıklık sistemini etkileyen bir hastalık bulunması daha hızlı değerlendirme gerektirir.

Zona sonrası ağrı

Döküntü iyileştikten sonra aynı bölgede yanma, batma veya elektriklenme tarzında ağrı devam edebilir. Bu durum postherpetik nevralji olarak adlandırılır. Ağrı uzarsa yalnızca cilt lezyonlarının iyileşmesini beklemek yerine, ağrının ayrıca tedavi edilmesi gerekebilir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde zona değerlendirmesi ve uygun antiviral tedavinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak ilaç, ürün veya uygulama gerekiyorsa uygun seçenek uzman hekim tarafından belirlenir.

Herpes simpleks, herpes simpleks virüsünün (HSV) yol açtığı, en sık dudak ve ağız çevresinde "uçuk" şeklinde görülen bir enfeksiyondur. Virüs vücutta sessiz kalır ve çeşitli tetikleyicilerle yeniden etkinleşerek aynı bölgede tekrarlayabilir.

Özellikle kabarcıkların bulunduğu dönemde bulaşıcıdır. Çoğu kişide birkaç gün-iki hafta içinde kabuklanarak iyileşir.

Belirtileri

• Önce o bölgede karıncalanma, kaşıntı veya yanma hissi
• Ardından gruplaşmış küçük, sıvı dolu kabarcıklar
• Kabarcıkların patlayıp kabuklanması ve iyileşmesi
• Aynı bölgede tekrarlama eğilimi

Tetikleyicileri

Güneş, ateşli hastalıklar, stres, yorgunluk ve hormonal değişiklikler (örneğin adet dönemi) yeniden etkinleşmeyi tetikleyebilir.

Bulaşma

Yakın temas (öpüşme, ortak bardak-havlu kullanımı) ile, özellikle aktif uçuk döneminde bulaşabilir. Bebeklerle, egzaması olanlarla ve bağışıklığı zayıf kişilerle temasa dikkat edilmelidir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Sık tekrarlayan, şiddetli veya yaygın tablolarda; göz çevresinde şikâyet varsa (göz tutulumu açısından acil); egzaması olan veya bağışıklığı zayıf kişilerde dermatolojik değerlendirme önerilir.

Uçuk neden tekrarlar?

Herpes simpleks virüsü ilk enfeksiyondan sonra sinir dokusunda sessiz kalabilir ve zaman zaman yeniden aktive olabilir. Güneş, ateşli hastalık, yoğun stres, uykusuzluk ve dudak çevresindeki travma bazı kişilerde atakları tetikleyebilir. Sık tekrarlayan veya çok şiddetli ataklarda yalnızca her atağı ayrı ayrı tedavi etmek yerine koruyucu antiviral tedavi seçeneği değerlendirilebilir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde herpes simpleksin değerlendirilmesi ve uygun antiviral tedavinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak ilaç, ürün veya uygulama gerekiyorsa uygun seçenek uzman hekim tarafından belirlenir.

Uyuz (skabies), çok küçük bir parazitin (uyuz akarı) cilde yerleşmesiyle ortaya çıkan, şiddetli kaşıntıyla seyreden bir enfeksiyondur. Önemli bir nokta olarak; uyuz hijyen eksikliğinin bir göstergesi değildir ve yakın temasla, sıklıkla aynı evde yaşayan kişiler arasında yayılır.

Kaşıntı tipik olarak geceleri artar ve tedaviden sonra da bir süre devam edebilir.

Belirtileri

• Özellikle geceleri belirginleşen şiddetli kaşıntı
• Küçük kırmızı kabarcıklar ve ince tünel (galeri) izleri
• Sık yerleşim: parmak araları, el bilekleri, dirsek, koltuk altı, bel ve genital bölge

Bulaşma

Uzun süreli cilt teması başlıca bulaş yoludur; bazen ortak yatak takımı ve giysiler de rol oynayabilir. Aynı evi paylaşan ve yakın temasta olan kişiler sıklıkla birlikte değerlendirilmelidir.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Yakın temastaki kişilerin aynı anda değerlendirilmesi, yatak takımı ve giysilerin yüksek sıcaklıkta yıkanıp kurutulması yayılmayı sınırlamaya yardımcı olur. Başarılı tedaviden sonra kaşıntının bir süre sürebileceği unutulmamalıdır.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Geceleri artan inatçı kaşıntı ve ev içinde benzer şikâyetlerin yayılması durumunda; doğru tanı ve hem kişinin hem de yakın temaslıların tedavisi için dermatolojik değerlendirme önerilir.

Tedavide neden ev halkı birlikte ele alınır?

Uyuzda yalnızca kaşıntısı olan kişinin tedavi edilmesi tekrar bulaşa yol açabilir. Yakın ve uzun süreli ten teması bulunan ev halkı veya partnerler, belirti olmasa bile aynı dönemde değerlendirilmelidir. Tedavi sonrası kaşıntının birkaç hafta sürmesi her zaman canlı parazit bulunduğu anlamına gelmez; cildin alerjik yanıtı bir süre devam edebilir.

Tedavi başarısız görünüyorsa

İlacın yetersiz miktarda sürülmesi, el yıkandıktan sonra tekrar uygulanmaması, temaslıların tedavi edilmemesi veya uygulama süresine uyulmaması başarısızlığın sık nedenleridir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde uyuzun değerlendirilmesi ve uygun tedavinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak ilaç, ürün veya uygulama gerekiyorsa uygun seçenek uzman hekim tarafından belirlenir.

Saç biti (baş biti), saçlı deriye yerleşen küçük parazitlerle oluşan, özellikle okul çağı çocuklarında çok sık görülen bir durumdur. Baş-başa temasla yayılır ve hijyen eksikliğinin göstergesi değildir.

En belirgin şikâyet kaşıntıdır; saç tellerine sıkıca yapışmış yumurtalar (sirke) ve bazen hareketli bitler görülebilir.

Belirtileri

• Saçlı deride kaşıntı, özellikle ense ve kulak arkasında
• Saç dibine yakın, tele sıkıca yapışmış beyazımsı yumurtalar (sirke)
• Zaman zaman görülebilen hareketli bitler
• Kaşımaya bağlı küçük kızarıklıklar veya tahriş

Bulaşma

Başlıca baş-başa doğrudan temasla; daha az sıklıkla ortak tarak, şapka veya yastık gibi eşyalarla bulaşabilir. Okul çağı çocuklarında ve aile içinde yayılım sıktır.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Yakın temastaki kişilerin kontrol edilmesi, tarak-şapka gibi eşyaların paylaşılmaması ve sık dişli sirke tarağıyla yumurtaların uzaklaştırılması yararlıdır. Durumun temizlikle ilgisi olmadığı bilinmelidir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Tekrarlayan veya geçmeyen bit durumunda, kaşımaya bağlı tahriş-enfeksiyon geliştiğinde ya da sirke ile kepek ayrımında tereddüt yaşandığında dermatolojik değerlendirme yararlı olur.

Canlı bit ile sirke nasıl ayrılır?

Sirke olarak adlandırılan yumurtalar saç teline sıkıca yapışır ve kepek gibi kolayca dökülmez. Ancak saçta yalnızca boş yumurta kabuklarının bulunması aktif enfestasyon olduğu anlamına gelmeyebilir. Tanıda canlı bit görülmesi önemlidir. Ense ve kulak arkaları dikkatle incelenir.

Tedavi nasıl daha başarılı olur?

Uygun bit ilacı önerilen süre ve miktarda kullanılmalı, gerekiyorsa tedavi belirlenen aralıkta tekrarlanmalıdır.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde saç bitinin değerlendirilmesi ve uygun tedavinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak ilaç, ürün veya uygulama gerekiyorsa uygun seçenek uzman hekim tarafından belirlenir.