İltihabi ve Alerjik Cilt Hastalıkları

Psöriyazis (sedef hastalığı), bağışıklık sisteminin aşırı uyarılması sonucu cilt hücrelerinin normalden çok daha hızlı yenilenmesiyle ortaya çıkan, kronik ve iltihabi bir cilt hastalığıdır. Bu hızlı döngü; ciltte kalın, kabarık ve gümüşi-beyaz pullarla kaplı plakların oluşmasına yol açar. En sık dirsek, diz, saçlı deri ve bel bölgesinde görülür ve bulaşıcı değildir.

Hastalık genellikle alevlenme ve sakinleşme dönemleriyle seyreder. Yalnızca cildi değil, bazı kişilerde tırnakları ve eklemleri de etkileyebilir (sedef artriti). Görünür plaklar ve kaşıntı yaşam kalitesini etkileyebildiğinden, doğru tanı ve takip önemlidir.

Belirtileri

• Sınırları belirgin, kırmızı zeminli, gümüşi-beyaz pullu kabarık plaklar
• En sık dirsek, diz, saçlı deri, bel ve göbek çevresinde yerleşim
• Kaşıntı, gerginlik veya zaman zaman yanma hissi
• Tırnaklarda çukurlaşma, kalınlaşma veya tırnak yatağından ayrılma
• Pulların kaldırılmasıyla noktasal kanama eğilimi

Türleri

En sık plak tipi görülür. Bunun yanında boğaz enfeksiyonları sonrası gelişebilen damla şeklindeki guttat tip, kıvrım bölgelerini tutan ters (fleksural) tip, iltihaplı kabarcıklarla seyreden püstüler tip ve geniş alanı tutan eritrodermik tip bulunur.

Olası nedenleri ve tetikleyicileri

Temelde genetik yatkınlık ve bağışıklık sistemi düzensizliği rol oynar. Alevlenmeleri tetikleyebilen etkenler arasında stres, enfeksiyonlar (özellikle boğaz enfeksiyonları), cilt travması ve tahrişi, bazı ilaçlar, sigara, alkol ve soğuk-kuru hava sayılabilir.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Cildi düzenli nemlendirmek, sert ovalama ve tahriş edici ürünlerden kaçınmak, pulları zorla kaldırmamak ve kişisel tetikleyicileri yönetmek alevlenmeleri azaltmaya yardımcı olabilir. Ölçülü güneş ışığı bazı kişilerde rahatlatıcı olabilir; ancak yaklaşım kişiye göre değişir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Yaygınlaşan veya geçmeyen plaklar, yoğun kaşıntı, tırnak değişiklikleri ya da eklemlerde ağrı ve şişlik eşlik ediyorsa dermatolojik değerlendirme önerilir; eklem tutulumunda erken değerlendirme özellikle önemlidir.

Tedavi şiddete göre nasıl değişir?

Sınırlı plaklarda topikal tedaviler yeterli olabilirken, yaygın tutulum, eklem yakınması veya yaşam kalitesini belirgin etkileyen hastalıkta fototerapi ya da sistemik tedaviler gündeme gelebilir. Tedavi seçimi yalnızca kaplanan vücut yüzeyine göre değil; saçlı deri, yüz, el-ayak ve genital bölge gibi özel alanların tutulumuna göre de yapılır.

Eklem belirtileri neden önemlidir?

Sedef hastalığı bazı kişilerde eklem ağrısı, sabah tutukluğu, parmaklarda şişme veya topuk ağrısıyla birlikte olabilir. Bu belirtiler varsa psöriyatik artrit açısından değerlendirme gerekir. Erken tanı, eklem hasarını önlemek açısından önemlidir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde dermatolojik değerlendirme ve uygun sedef tedavisinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Topikal veya sistemik ilaç seçimi emzirme dönemine uygun seçenekler arasından hekim tarafından yapılır.

Uzun dönem takip neden gereklidir?

Psöriyazis dönem dönem alevlenip sakinleşebilen kronik bir hastalıktır. Belirtiler gerilediğinde tedavinin tamamen bırakılması yerine, kişiye göre koruyucu bakım veya aralıklı tedavi planı gerekebilir. Kullanılan sistemik ilaçlarda gerekli laboratuvar kontrolleri yapılır; obezite, tansiyon ve metabolik sorunlar gibi eşlik eden durumlar da bütüncül takipte göz önünde bulundurulur.

Atopik dermatit (egzema), şiddetli kaşıntı, kuruluk ve kızarıklıkla seyreden, sıklıkla çocukluk çağında başlayan kronik ve iltihabi bir cilt hastalığıdır. Cilt bariyerinin zayıflaması ve alerjik yatkınlık (atopi) ile yakından ilişkilidir; astım ve alerjik nezle gibi durumlarla birlikte görülebilir. Bulaşıcı değildir.

Hastalık alevlenme ve sakinleşme dönemleriyle ilerler. Kaşıntı çoğu zaman ön plandadır ve uyku ile günlük yaşamı etkileyebilir. Kaşımanın kaşıntıyı artırdığı bir kısır döngü oluşabildiğinden, cildin nemli ve korunaklı tutulması önemlidir.

Belirtileri

• Yoğun kaşıntı ve belirgin cilt kuruluğu
• Kızarık, pullanan ve bazen sulanıp kabuklanan alanlar
• Bebeklerde yüz ve yanaklarda; çocuk ve erişkinlerde dirsek içi, diz arkası ve boyun gibi kıvrım bölgelerinde yerleşim
• Sürekli kaşımaya bağlı cilt kalınlaşması ve sertleşme (likenifikasyon)

Olası nedenleri ve tetikleyicileri

Cilt bariyerindeki genetik zayıflık ve bağışıklık yanıtındaki düzensizlik temelde rol oynar. Tetikleyiciler arasında kuruluk, sabun ve deterjanlar, terleme, yünlü/sentetik kumaşlar, toz akarı ve polen gibi alerjenler, ısı değişiklikleri ve stres yer alır.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Cildi sık ve bol nemlendirmek, kısa ve ılık duşlar almak, kokusuz ve nazik temizleyiciler kullanmak, pamuklu giysileri tercih etmek ve tetikleyicilerden kaçınmak şikâyetleri azaltmaya yardımcı olabilir. Kaşımaktan kaçınmak cildi korur.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Geçmeyen veya yaygın kaşıntı, uyku düzenini bozan şikâyetler, sulanma-kabuklanma gibi enfeksiyon belirtileri ya da temel bakımla gerilemeyen durumlarda dermatolojik değerlendirme önerilir.

Cilt bariyeri neden merkezde yer alır?

Atopik dermatitte cilt bariyeri su kaybına ve dış irritanların girişine daha yatkındır. Bu nedenle yalnızca alevlenme döneminde ilaç kullanmak değil, belirtiler sakinleştiğinde de düzenli nemlendirici kullanmak önemlidir. Kısa ve ılık duş, parfümsüz temizleyiciler ve yumuşak tekstil ürünleri tahrişi azaltabilir.

Kaşıntı-kızarıklık döngüsü

Kaşıma cilt bariyerini daha fazla bozarak inflamasyonu artırır; artan inflamasyon da kaşıntıyı güçlendirir. Bu döngünün kırılması için hem iltihabın kontrolü hem de cildin nemlendirilmesi gerekir. Gece kaşıntısı belirginse uyku kalitesi de tedavi planında dikkate alınmalıdır.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde dermatolojik değerlendirme ve uygun egzama tedavisinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak krem veya sistemik ilaçlar emzirme dönemine uygun seçenekler arasından hekim tarafından belirlenir.

Kontakt dermatit, cildin bir maddeyle doğrudan teması sonucu gelişen; kızarıklık, kaşıntı ve tahrişle seyreden iltihabi bir cilt durumudur. Şikâyetler genellikle temas eden bölgeyle sınırlıdır ve temasın şekline göre belirli bir desen gösterebilir (örneğin takı, eldiven veya kozmetik izi).

İki ana tipi vardır: tahriş edici maddelerin doğrudan etkisiyle gelişen irritan kontakt dermatit ve bağışıklık sisteminin belirli bir maddeye duyarlılaşmasıyla ortaya çıkan alerjik kontakt dermatit. İrritan tip daha sık görülür.

Belirtileri

• Temas bölgesinde kızarıklık, kaşıntı ve yanma
• Kuruluk, pullanma ve çatlaklar
• Bazı durumlarda küçük su kabarcıkları (vezikül) ve sulanma
• Temas eden nesnenin şekline uyan, sınırlı yerleşim

Sık karşılaşılan etkenler

İrritanlar arasında sabun ve deterjanlar, sık el yıkama, çözücüler ve bazı kimyasallar; alerjenler arasında ise nikel (takı, düğme, toka), koku/parfüm bileşenleri, saç boyaları, lateks ve bazı topikal ürünler sayılabilir.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

En önemli adım, sorumlu maddeyi fark edip teması kesmektir. Koruyucu eldiven kullanımı, nazik temizlik ve nemlendirici/bariyer kremleri cildi korumaya yardımcı olur. Alerjik tipte sorumlu maddeyi belirlemek için yama (patch) testi yararlı olabilir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Tekrarlayan, geçmeyen, yaygınlaşan veya tetikleyicisi belirlenemeyen durumlarda; ayrıca alerjik tipin araştırılması ve yama testi için dermatolojik değerlendirme önerilir.

Alerjik ve irritan tip nasıl ayrılır?

İrritan kontakt dermatit, deterjan, sık el yıkama veya kimyasal temas gibi doğrudan tahriş edici etkilerle gelişebilir. Alerjik kontakt dermatitte ise bağışıklık sistemi belirli bir maddeye duyarlanmıştır. İki tablo benzer görünebildiği için öykü ve temas alanı önemlidir; tekrarlayan olgularda yama testi gerekebilir.

Temastan kaçınma tedavinin parçasıdır

Sadece krem kullanmak, sorumlu maddeyle temas sürüyorsa kalıcı çözüm sağlamaz. Kozmetik, saç boyası, metal aksesuar, temizlik ürünü veya mesleki kimyasallar ayrıntılı biçimde gözden geçirilmelidir. Koruyucu eldiven ve bariyer kremleri bazı mesleki temaslarda yararlı olabilir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde dermatolojik değerlendirme ve uygun kontakt dermatit tedavisinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak topikal ilaçlar ve bakım ürünleri hekim tarafından seçilir.

Ürtiker (kurdeşen), ciltte aniden ortaya çıkan; kaşıntılı, kabarık ve genellikle 24 saat içinde yer değiştirerek kaybolan plaklarla (ürtika) seyreden bir durumdur. Tek tek lezyonlar kısa sürede gelip geçse de, yeni lezyonlar günlerce çıkmaya devam edebilir. Bazen dudak ve göz kapağı gibi bölgelerde derin şişlik (anjiyoödem) eşlik edebilir.

Altı haftadan kısa sürerse akut, daha uzun sürerse kronik ürtiker olarak adlandırılır. Kronik ürtikerde çoğu zaman net bir tetikleyici bulunamaz.

Belirtileri

• Değişen boyutlarda, kaşıntılı, kabarık plaklar (genellikle pembe-kırmızı, ortası soluk)
• Her bir lezyonun kısa sürede kaybolması ve başka bölgede yeniden belirmesi
• Vücudun herhangi bir yerinde ortaya çıkabilme
• Bazen dudak ve göz kapağı gibi alanlarda derin şişlik (anjiyoödem)

Olası tetikleyicileri

Enfeksiyonlar, bazı besinler, ilaçlar (örneğin bazı ağrı kesiciler ve antibiyotikler), böcek sokmaları, fiziksel uyaranlar (basınç, soğuk, sıcak, güneş, sürtünme) ve stres tetikleyici olabilir. Kronik formda sıklıkla belirgin bir neden saptanmaz.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Fark edilen tetikleyicilerden kaçınmak, aşırı ısınma ve sürtünmeyi azaltmak, şikâyetlerin ne zaman ortaya çıktığını not etmek (belirti günlüğü) değerlendirmeyi kolaylaştırabilir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Tekrarlayan ya da altı haftadan uzun süren şikâyetlerde dermatolojik değerlendirme önerilir. Nefes darlığı, dil-dudak-boğazda şişme, yutma güçlüğü veya baş dönmesi gibi belirtiler eşlik ediyorsa bu acil bir durum olabilir; vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Akut ve kronik ürtiker farkı

Altı haftadan kısa süren ürtiker akut, daha uzun devam eden veya tekrarlayan tablo kronik ürtiker olarak değerlendirilir. Akut olgularda enfeksiyon, ilaç veya gıda gibi tetikleyiciler daha belirgin olabilirken, kronik ürtikerde her zaman tek bir neden bulunamayabilir. Gereksiz ve çok geniş alerji testleri yerine öyküye göre hedefli değerlendirme yapılır.

Acil belirtiler hangileridir?

Dudak, dil veya boğazda hızlı şişme; nefes darlığı, hırıltı, baş dönmesi veya bayılma hissi ürtikerden daha ciddi bir alerjik reaksiyonun parçası olabilir. Bu belirtiler ortaya çıktığında rutin poliklinik randevusu beklenmemeli ve acil tıbbi değerlendirme alınmalıdır.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde dermatolojik değerlendirme ve uygun ürtiker tedavisinin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Antihistaminik veya diğer ilaçlar emzirme dönemine uygun seçeneklerden hekim tarafından seçilir.

Pitriyazis rosea, çoğunlukla genç erişkinlerde görülen, kendiliğinden geçen (genellikle 6-8 hafta içinde) yaygın bir döküntüdür. Sıklıkla tek ve daha büyük bir "öncü plak" (madalyon plağı) ile başlar; birkaç gün sonra gövdede daha küçük, oval döküntüler ortaya çıkar.

Gövdedeki döküntüler cilt çizgilerine uyacak şekilde dizildiğinde sırtta "noel ağacı" görünümü oluşturabilir. Genellikle hafif kaşıntı eşlik eder ve iz bırakmadan iyileşir. Viral bir ilişki düşünülmekle birlikte pratikte belirgin biçimde bulaşıcı kabul edilmez.

Belirtileri

• Önce tek, oval, hafif pullu ve daha büyük bir plak (öncü/madalyon plağı)
• Ardından gövdede beliren daha küçük, oval, pembe-kahverengi pullu döküntüler
• Sırtta cilt çizgilerine uyan "noel ağacı" benzeri dizilim
• Çoğunlukla hafif kaşıntı; yüz genellikle korunur

Seyri

Kendiliğinden geçen bir durumdur ve çoğunlukla 6-8 hafta içinde iz bırakmadan iyileşir. İyileşme sonrası geçici renk değişiklikleri görülebilir.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Cildi nazikçe temizlemek, nemlendirmek ve aşırı ısınma ile tahrişten kaçınmak kaşıntıyı azaltmaya yardımcı olabilir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Tanının doğrulanması için dermatolojik değerlendirme yararlıdır; çünkü görünüm bazı mantar enfeksiyonları gibi başka durumlarla karışabilir. Şiddetli kaşıntı, alışılmadık seyir veya hormonal değişim durumunda mutlaka uzman görüşü alınması önerilir.

Tanı neden önemlidir?

Pitriyazis rosea çoğu zaman tipik görünümüyle tanınsa da mantar enfeksiyonları, ilaç döküntüleri ve bazı başka deri hastalıklarıyla karışabilir. Özellikle döküntü alışılmadık bölgelerdeyse, çok uzun sürüyorsa veya tipik “haberci plak” görülmüyorsa dermatolojik değerlendirme yararlıdır.

Kaşıntı nasıl azaltılabilir?

Hastalık çoğunlukla kendiliğinden gerilediği için tedavinin temel amacı rahatsızlığı azaltmaktır. Ilık duş, parfümsüz nemlendirici, terlemeyi ve aşırı sıcak ortamı azaltma kaşıntıyı hafifletebilir. Şiddetli kaşıntıda hekim uygun topikal veya ağızdan tedavi önerebilir.

Emzirme döneminde

Emzirme döneminde dermatolojik değerlendirme ve belirtilere yönelik uygun tedavilerin uygulanmasında genel olarak sorun yoktur. Kullanılacak krem veya ilaçlar hekim tarafından uygun seçeneklerden belirlenir.